Eeuwenoude, ruwe natuurkracht aan de Jansstraat

Wildeman
Verhalen genoeg over deze woesteling.

Iemand vroeg aan mij: wie is nou die man die linksboven op de homepage staat? Ik kan antwoorden: dat is een gevelteken aan de Jansstraat. Ik vind het een erg mooi stukje Arnhems Erfgoed. Maar wat deze halfnaakte heer precies te beduiden heeft, is niet helemaal helder.

Wat we weten is dat het een zogeheten wildeman is. Dat is een symbool dat in vroeger eeuwen vaker dienst deed als gevelteken. Er doen allemaal mooie verhalen over de ronde. Zo zou het een boerenkinkel uit Huissen zijn, die ooit eens bij een ruzie tussen Gelderland en Kleef gevangen zou zijn. De woesteling spioneerde voor de Kleefsen. Dit gevelteken zou dan de overwinning tussen het Gelderse Arnhem op het Kleefse Huissen symboliseren. De steden hadden in de middeleeuwen blijkbaar vaker mot.

Rover

Volgens een ander verhaal zou het een primitieve rover zijn, die ooit de streek ten noorden van de stad onveilig maakte. Toen de woesteling in zijn kraag – of wat dan ook – gegrepen werd, verscheen dit beeldje als herinnering. Allebei de verhalen zijn niet te bevestigen en voor mij niet zo geloofwaardig. Maar wat weten we dan wel over het beeldhouwwerk?

Het is het gevelteken van een laat-middeleeuws huis. In die tijd hadden huizen altijd namen. Officiële straatnamen waren er niet en van huisnummers had tot in de negentiende eeuw al helemaal nog nooit iemand gehoord. Aan dit soort tekens konden onze voorouders herkennen waar ze waren. “Waar woon jij?” “Nou, in het straatje naast de Drie Haringen!”

Middeleeuws

Het huis op deze plek heette De Wildeman, soms ook De Roos in de Wildeman. Het rijksmonumentale pand is middeleeuws, op de negentiende-eeuwse gevel na.  Is die wildeman ook zo oud? Volgens de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed (RCE, voorheen Monumentenzorg) is deze iets jonger dan middeleeuws. Volgens het Gelders Archief wordt hij in 1550 al genoemd, maar was het rond 1600 aan vervanging toe. Een beeld gaat meestal langer dan een halve eeuw, dus misschien heeft het pand altijd zo geheten.

Bij nieuwbouw van de gevel, rond 1890, is de stenen man min of meer op zijn plek blijven staan. Wel was hij in die tijd nog kleurloos. Geheel volgens de negentiende-eeuwse mode was alle verf van het beeld weggehaald. In de tweede helft van de afgelopen eeuw kreeg de wildeman zijn waarschijnlijke oude kleuren weer terug. De eikenbladen op zijn hoofd en rond zijn lendenen – typische wildemannenmode – werden weer groen.

Natuurkracht

Een wildeman is een figuur die in familiewapens en dergelijke veel voorkomt. Vooral in de late middeleeuwen was het een populair onderwerp van verhalen en kunstwerken. De wilde man symboliseert vooral de natuurkracht. Daarnaast staat hij nog voor veel anders, variërend van strijdbaarheid of de mijnbouw tot het genieten van het leven, verwant aan de sater.

Deze figuur zou, zeggen sommigen, teruggrijpen naar voor-christelijke, Germaanse goddelijke strijders. Wie dit in zijn familiewapen draagt, moet uit een heel oud geslacht komen, zeiden ze vroeger. Dat laatste is niet waarschijnlijk, maar de wildeman is in elk geval wel oeroud. En ruw. Verwijst de later opgetekende naam van het huis, De Roos in de Wildeman, in het mooie dat zelfs in elke ruigaard schuilt? Of is de bloem iets wonderlijks dat uit natuurkracht voortkomt?

Indianenverhaal

Het is verleidelijk om te gaan fantaseren, maar dan ligt het gevaar van wéér een indianenverhaal weer op de loer. Waarom precies hier dit teken is gebruikt, weten we simpelweg niet meer. Feit is dat ook in veel andere steden in Nederland en Vlaanderen huizen en herbergen ‘de Wildeman’ als naam hebben of hadden.

Er is zelfs een Duits mijnbouwdorp dat Wildemann heet. Maar op weinig plaatsen is een gevelteken zo mooi bewaard gebleven als hier. Vandaar dat het ook het uithangbord van dit weblog is: een mooi stuk Arnhems erfgoed.

Een gedachte over “Eeuwenoude, ruwe natuurkracht aan de Jansstraat

  1. Het pand is vorig jaar grondig verbouwd.
    Daarbij zijn interessante historische details ontdekt.
    In het huis is Vishandel Gamba gehuisvest.
    Misschien interessant om aanvullende informatie te plaatsen

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s