Negen vragen over de HBS en de AKU-fontein

Thorbecke-hbs 1890
Was de Thorbecke-hbs een pompeus gebouw of een juweel? De meningen zijn verdeeld.

De discussie woedt al enige jaren: moet de AKU-fontein wijken voor de herbouw van de Thorbecke-HBS? De Arnhemse burgers zijn hier over verdeeld. Maar hoe zit het nou met dit plan? Arnhems Erfgoed beantwoordt negen vragen.

Wat is er aan de hand?

Volkshuisvesting wil de Thorbecke-HBS herbouwen. Voor wie na 1966 op school heeft gezeten: de hogere burgerschool was een soort voorloper van het atheneum. Het nieuwe pand met de oude gedaante wordt echter geen middelbare school, maar moet studenten gaan huisvesten. De oude HBS verrees in 1866, liep in 1944 wat oorlogsschade op en werd uitgewoond tot 1958. Daarna deed de slopershamer zijn werk.

Waarom wil Volkshuisvesting die Thorbecke-HBS herbouwen?

Het is voor de woningstichting een manier om de maatschappelijke betrokkenheid te tonen. Behalve woningen zouden ook leerwerkplekken in het nieuwe pand moeten komen. Daarnaast vindt ze om stedenbouwkundige redenen een goed idee. “Zowel het Willemsplein als het Gele Rijdersplein worden dan weer echte pleinen”, jubelt het op haar site. Daarnaast kan volgens haar de ‘sleetse omgeving’ van de AKU-fontein weer een nieuwe impuls gebruiken.

Is die AKU-fontein dan zo sleets?

Niemand die dat kan ontkennen. De fontein uit 1961 heeft last van een ernstige onderhoudsachterstand. Veel Arnhemmers noemen het ‘het Zwerverszwembad’ en lopen eraan voorbij. Dat is wel jammer; het is een bijzonder bouwwerk. Er zijn ook veel bewoners van de stad die er goede herinneringen aan hebben.

AKU-fontein
Niemand kan ontkennen dat de AKU-fontein nu sleets is.

De fontein is gebouwd op de plek die leegviel na de sloop van de Thorbecke-hbs. Het is niet zo dat het bijna honderd jaar oude pand moest wijken voor die fontein: Akzo-voorloper AKU schonk de stad na de afbraak het kunstige bouwwerk als bekroning op de wederopbouw van de stad.

Dus: laat maar komen, die HBS?

De gemeenteraad was in elk geval voor. “Door de herbouw van de HBS wordt een stuk Arnhem van voor de oorlog in ere hersteld. Ik weet zeker dat heel veel Arnhemmers dat zullen toejuichen”, aldus verantwoordelijk wethouder Gerrie Elfrink in december 2013 tegen Arnhem Nieuws. Maar Elfrink heeft kortgeleden een kleine draai gemaakt. Hij vindt dat de gemeenteraad met een nieuw plan moet komen. Uit steeds meer hoeken zwelt namelijk de kritiek aan.

Wat voor kritiek is er op het plan?

De Aku-fontein is bijzonder. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE, voorheen Monumentenzorg) heeft de fontein aangemerkt als een belangrijk monument uit de Wederopbouwtijd. Deze dienst wil er een rijksmonument van maken. Eerder heeft minister Jet Bussemaker het bouwwerk uit 1961 op een lijst met de 180 belangrijkste na-oorlogse gebouwen gezet. Nog steeds staat het symbool voor de afsluiting van een zware tijd: de overgang van de grijze fifties naar de swinging sixties.

De RCE staat niet alleen. Erfgoedorganisatie Bond Heemschut vindt de fontein met zijn omgeving een belangrijk ‘ensemble’ en vindt dat het Gele Rijdersplein moet blijven zoals het is. “Er zal schade toegebracht worden aan de geslaagde stedenbouwkundige opzet van het plein met belangrijke bouwwerken uit de wederopbouwperiode”, zegt de bond in een brief aan de raad.

De bond stelt daarnaast terecht dat er leegstand zat in de binnenstad van Arnhem is; veel daarvan kan makkelijk herbestemd worden tot studentenhuisvesting. Nieuwbouw is niet nodig. En er is nog een medestander: burgercomité Red de Aku-fontein. Die hebben al ruim 1.700 handtekeningen verzameld om de fontein op zijn plek te houden. Ook de Akzo en de nabestaanden van de architecten sluiten zich in dit rijtje aan.

Kan die fontein nergens anders heen?

Er zijn plannen genoeg bedacht om de AKU-fontein te verplaatsen. Naar de Trans, naar bij de Rozet of zelfs naar Presikhaaf. Sterker nog: er is niemand die de hele fontein met zijn sculptuur van de Japanner Shinkichi Tajiri in zijn geheel naar de milieustraat wil brengen. Maar dat willen de tegenstanders als RCE, Heemschut en het burgercomité juist niet. Bovendien zou verplaatsing een miljoen euro kosten, terwijl een opknapbeurt voor de helft geregeld zou zijn.

Heemschut formuleert het als volgt: “Deze monumentale waarde zal verloren gaan bij verplaatsing. Verplaatsen betekent namelijk voor altijd kwijt. Het totale ensemble zal op de nieuwe plek niet op dezelfde manier tot zijn recht komen.” Met andere woorden: de plek waar het staat is een onderdeel van de cultuurhistorische waarde. Als de AKU-fontein rijksmonument wordt, blijft het op zijn plek. Voorlopig houdt het Arnhemse gemeentebestuur dat tegen.

Wat zegt de Arnhemse burger?

Een enquête hierover is niet gehouden. Op internet en op straat zijn verschillende geluiden te horen. De een vindt de AKU-fontein lelijk en de voormalige HBS mooi. Anderen vinden juist het schoolgebouw een pompeus kolos en houden van de fontein. Smaken verschillen en monumentale waarde en wat de gemiddelde voorbijganger mooi vindt houden maar heel zijdelings verband met elkaar.

Wat vind ik?

Ik vind de herbouw van de Thorbecke-HBS een slecht plan. Het kost bakken geld; besteed dat eens aan het behoud van echte monumenten. Neperfgoed staat al genoeg in het Openluchtmuseum. Er staan monumentale panden genoeg te schreeuwen om een herbestemming. Onderzoek eens het Vesta-gebouw aan hetzelfde plein.

En dan zou ook nog eens een echt monument moeten wijken voor een nepmonument? Doe het niet, hier krijg je later spijt van. De HBS was een prachtig pand, maar gesloopt is gesloopt. Een oud pand kun je niet bouwen. Wel verdient de AKU-fontein een stevige opknapbeurt en mag ook de omgeving een nieuwe impuls krijgen. Dat ben ik wel met Volkshuisvesting eens.

Wat gaat er nu gebeuren?

Wij wachten op het nieuwe voorstel van de gemeenteraad. Als die niet fundamenteel van mening verandert, komt de HBS er alsnog en verdwijnt de AKU-fontein, waarschijnlijk naar een andere plek in de stad. Het alternatieve plan van het burgercomité Red de Aku-fontein om de HBS te herbouwen op de plek van de Kleine Eusebius aan het nieuwe plein is wellicht ook een reëel scenario: een typisch Nederlands compromis.

Update: De pas opgerichte ondernemingsvereniging op het Gele Rijdersplein heeft nu zelf het initiatief genomen het plein te verbeteren.

Foto's: via Oud-Arnhem en Pompidom (Wikimedia)

16 gedachtes over “Negen vragen over de HBS en de AKU-fontein

  1. Als ik plannen voor de zogenaamde herbouw van de HBS zie, valt me op dat er helemaal geen sprake is van herbouw: er wordt een nieuw gebouw neergezet dat in de hoofdvorm trekken heeft van de vroegere HBS. Het terugbrengen van verdwenen cultuurgoed wordt hier als een vals excuus gebruikt om nieuwbouw te kunnen realiseren op een A-locatie. Nou heb ik met nieuwbouw op een A-locatie op zich geen probleem (los van de vraag wat met het AKU-fontein moet gebeuren), maar wel als cultuurhistorie als niets anders dan een gelegenheidsargument wordt gebruikt om dat te realiseren.

    Like

  2. Ik vind dat iig. de achterkant van de AKU fontein gesloopt dient te worden want dat is stedenbouwkundig echt geen porum. Voorkant is m.i. prima. Wat er verder gebeurt, of je daarachter een HBS herbouwt of iets anders doet vind ik minder belangrijk.

    Like

  3. Een goed en helder verslag van de stand van zaken. Er wordt echter steeds gesproken over herbouw van de HBS maar dit is onjuist. Het gebouw zal de afmetingen er van krijgen maar de gevelaanzichten zijn heel anders! Wij zijn dan ook furieus tegen verplaatsing en eisen de uitvoering van jarenlang achterstallig onderhoud zodat het monument weer een katalysator is voor het Gel Rijdersplein. Het is beschamend zoals deze Gemeente met haar Erfgoed omgaat!

    Like

  4. Pardon? Eisen aan wie het gemeentebestuur? Dan ben ik hierbij de eerste om als inwoner te protesteren in wat mijn ogen verspilling van belastinggeld is?! Dit ensemble is op deze plek gewoon niet geslaagd, opgepoetst of niet!

    Like

  5. Jammer van de uitglijder dat er in het Openluchtmuseum al genoeg nep-erfgoed staat. Dat maakt het overings verder prima verhaal zwakker. Het erfgoed in het Openluchtmuseum is geen nep, ’t is dank zij het museum dat het behouden is gebleven. Noodgedwongen, was het daar niet bewaard, dan was het definitief verdwenen. En ja, de AKU-fontein moet blijven op de plek waar hij voor bedacht is. Ik lees dat de RCE er een rijksmonument van wil maken, dus dan is de RCE daarvoor al een suggestie gedaan? Anders maar gauw doen!

    Like

      1. Je moet ook niet bij de gemeente zijn om de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een suggestie te doen om de fontein de status van rijksmonument te verlenen. Strikt genomen doe de je minister zo’n suggestie, in zijn plaats de staatssecretaris, en het adres voor het indienen van zo’n suggestie is de RCE. De vraag is dus of er bij de Rijksdienst al een suggestie ligt. Of meerdere. Zo niet: gauw doen. Als lid van Heemschut zou ik je dan adviseren die club te benaderen, dar hebben ze ervaring met de materie.

        Like

      2. De suggestie is bij RCE ingediend. Zij hebben de Gemeente gevraagd om het te erkennen als Rijksmonument maar de Gemeente heeft nog niet geantwoord. Wij gaan nog even na wanneer zij moeten reageren!

        Like

      3. Mooi dat de Rijksdienst de suggestie kennelijk in behandeling heeft genomen. Dat is een belangrijke stap in de richting van behoud van de fontein,
        Ik denk overigens niet dat de RCE een “erkenning als rijksmonument” door de gemeente Arnhem vraagt, want daar gaat de gemeente niet over maar (RIJKSmonument,immers) de RIJKSoverheid, de minister. Ze zullen wel van de gemeente willen weten wat het gemeentelijke standpunt is inzake een mogelijke aanwijzing van de fontein als rijksmonument. Want dat is mede bepalend voor de RCE. Dat de gemeente treuzelt met het antwoord is begrijpelijk. Een instemmende reactie betekent immers dat de gemeente de fontein onaangetast wil laten. En een negatieve reactie zal de protesten tegen slopen alleen maar versterken. Ik weet niet of er een termijn is waarbinnen de gemeente de RCE moet laten weten wat zij van de suggestie tot aanwijzing vindt. Maar dat is bij de RCE na te vragen.

        Like

  6. Beste Gerrie Elfrink,bij deze het verzoek namens mij als inwoner van Arnhem om gelieve een negatief advies uit te brengen met betrekking tot rijkserfgoedstatus met betrekking op dat per ongeluk in de jaren ’60 daar als geschenk (waarvan gemeentes vaak niet weten wat ze ermee aan moeten) stuk beton op het Gele Rijders plein. Voor zoverre dat al niet het geval was (volgens mij) en al dit dogmatisch geroeptoeter van zeer lokakele (straatniveau) belangengroeperingenen die het morele gelijk plegen te claimen en die steevast de woorden ‘moeten’ en ‘eisen’ gebruiken te negeren. Alvast bedankt, MvG

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s